11.2. Vì sao người lớn ít sáng tạo hơn trẻ con

Trẻ con sáng tạo không phải vì chúng thông minh hơn người lớn, mà vì chúng chưa bị buộc phải “đúng”. Chúng thử nghiệm thế giới bằng tò mò, không bằng nỗi sợ. Chúng vẽ bầu trời màu tím, kể những câu chuyện vô lý, đặt những câu hỏi ngớ ngẩn – và không hề thấy có vấn đề gì.

Người lớn thì khác. Người lớn học cách cẩn trọng rất sớm. Họ học rằng làm sai sẽ bị chê. Nghĩ khác sẽ bị soi. Thử cái mới có thể trả giá. Và thế là, từng chút một, họ đánh đổi sự sáng tạo lấy cảm giác an toàn.

Trẻ con không sợ bị đánh giá. Người lớn thì sợ. Chính nỗi sợ này làm tê liệt trí tưởng tượng. Khi trong đầu luôn có câu hỏi “người khác sẽ nghĩ gì”, rất khó để cho phép một ý tưởng non nớt được xuất hiện, chứ chưa nói tới việc phát triển nó.

Một lý do nữa là người lớn quá gắn với kết quả. Họ muốn mọi thứ phải “ra hồn”, phải hiệu quả, phải đáng công. Trẻ con thì không quan tâm. Chúng chơi chỉ vì chơi. Và chính sự vô tư đó lại là mảnh đất màu mỡ cho sáng tạo. Khi không bị áp lực phải thành công, trí óc được tự do lang thang.

Ngoài ra, người lớn thường bị mắc kẹt trong kinh nghiệm. Kinh nghiệm giúp ta tránh sai, nhưng nếu bám quá chặt, nó cũng giới hạn khả năng nhìn khác đi. “Ngày xưa làm thế này không được” trở thành câu kết thúc cho rất nhiều ý tưởng mới, ngay cả khi hoàn cảnh đã khác.

Trẻ con chưa có nhiều kinh nghiệm, nên chúng không bị ràng buộc bởi quá khứ. Chúng sẵn sàng thử những cách ngớ ngẩn, vì với chúng, đó chỉ là một lần thử. Với người lớn, mỗi lần thử lại giống như một lần đặt cược vào hình ảnh bản thân.

Điều trớ trêu là: càng thông minh theo nghĩa truyền thống, con người càng dễ mất sáng tạo. Bởi vì họ giỏi phân tích rủi ro, giỏi nhìn thấy vấn đề, giỏi đoán trước thất bại. Nhưng sáng tạo không nảy sinh từ sự chắc chắn. Nó nảy sinh từ không gian chưa biết.

Người lớn ít sáng tạo hơn không phải vì họ không còn khả năng, mà vì họ không còn cho phép. Họ tự kiểm duyệt quá sớm. Ý tưởng chưa kịp thở đã bị bóp chết bởi câu nói quen thuộc: “Không khả thi đâu.”

Muốn lấy lại sáng tạo, người lớn không cần quay lại làm trẻ con. Họ chỉ cần học lại một điều rất đơn giản: cho phép mình thử mà không cần biết trước kết quả. Cho phép một ý nghĩ chưa hoàn chỉnh được tồn tại thêm chút nữa.

Sáng tạo không biến mất theo tuổi tác. Nó biến mất khi bạn tin rằng mình phải luôn đúng. Và ngay khoảnh khắc bạn dám sai trở lại, sáng tạo – như một bản năng cũ – sẽ tự tìm đường quay về.