1.5. Bạn là người dậy sớm hay cú đêm – và điều đó có thật không

Hầu như ai cũng từng tự gán cho mình một nhãn: người của buổi sáng hoặc cú đêm. Có người khẳng định họ tỉnh táo nhất từ tinh mơ, làm việc hiệu quả trước khi cả thế giới thức dậy. Có người lại tin rằng phải đến tối muộn, khi mọi thứ yên tĩnh, họ mới thực sự “vào guồng”. Những nhãn này nghe có vẻ rất hợp lý, thậm chí trở thành một phần trong cách chúng ta lý giải thói quen và hiệu suất làm việc của mình.

Nhưng câu hỏi đặt ra là: điều đó có thật sự phản ánh cách não bộ của bạn hoạt động không, hay chỉ là kết quả của lối sống và lịch sinh hoạt mà bạn đã quen?

Khi quan sát những người xung quanh, ta dễ dàng tìm thấy những ví dụ trái ngược. Có người dậy từ bốn, năm giờ sáng, làm việc liền vài tiếng với đầu óc minh mẫn, rồi đi ngủ sớm để duy trì nhịp đó. Có người lại chỉ thực sự tập trung từ chín giờ tối đến nửa đêm, làm việc khi phần còn lại của thế giới đã chậm lại. Cả hai đều tin rằng họ đang làm việc đúng với “bản chất” của mình.

Tuy nhiên, các nghiên cứu về nhịp sinh học cho thấy đa số chúng ta không nằm ở hai thái cực đó. Phần lớn con người thuộc về nhóm trung gian, với mức độ tỉnh táo cao nhất rơi vào khoảng buổi sáng muộn đến trước buổi trưa. Những người thực sự là cú đêm thuần túy — những người có thể làm việc tối ưu vào ban đêm mà không phải trả giá vào buổi sáng — chiếm tỷ lệ khá nhỏ.

Vậy vì sao nhiều người lại cảm thấy mình làm việc tốt hơn vào buổi tối?

Một lời giải thích đơn giản là lịch sống. Khi bạn thường xuyên thức khuya để hoàn thành công việc, trả lời email quốc tế, hoặc chỉ đơn giản là lướt điện thoại, xem màn hình sáng đến sát giờ ngủ, nhịp sinh học của bạn sẽ bị kéo lệch. Cơ thể hiểu nhầm rằng ngày vẫn chưa kết thúc, việc tiết hormone gây buồn ngủ bị trì hoãn, và hệ quả là bạn mệt mỏi vào buổi sáng.

Sự mệt mỏi đó khiến buổi sáng trở nên nặng nề, chậm chạp. Dần dần, bạn kết luận rằng mình “không phải người của buổi sáng”. Nhưng rất có thể, bạn chỉ đang làm việc trong một trạng thái bị thiếu ngủ nhẹ kéo dài, chứ không phải vì não bộ của bạn được thiết kế để hoạt động tốt nhất vào ban đêm.

Cà phê và các chất kích thích càng làm câu chuyện thêm rối rắm. Chúng có thể giúp bạn tỉnh táo tạm thời, nhưng đồng thời che giấu tín hiệu mệt mỏi tự nhiên của cơ thể. Bạn vẫn hoàn thành công việc vào ban đêm, nhưng cái giá phải trả sẽ xuất hiện vào ngày hôm sau dưới dạng uể oải, khó tập trung và phụ thuộc nhiều hơn vào caffeine.

Điều quan trọng ở đây không phải là phủ nhận rằng con người có sự khác biệt cá nhân. Có người thiên về dậy sớm hơn, có người chậm hơn một chút. Nhưng sự khác biệt đó thường nằm trên một phổ liên tục, chứ không phải hai nhóm tách biệt hoàn toàn. Khi chúng ta tự đóng khung mình là “cú đêm”, ta dễ bỏ qua khả năng rằng chỉ cần điều chỉnh nhịp sống, chất lượng giấc ngủ và cách sử dụng buổi tối, buổi sáng của ta có thể hoàn toàn khác.

Thay vì hỏi “tôi là người dậy sớm hay cú đêm?”, một câu hỏi hữu ích hơn là: “khi nào tôi thực sự tỉnh táo và tập trung nhất, nếu mọi điều kiện khác được giữ ổn định?”. Nghĩa là khi bạn ngủ đủ, ăn uống hợp lý, không lệ thuộc quá nhiều vào caffeine và không kéo dài thời gian trước màn hình vào ban đêm.

Khi quan sát bản thân trong những điều kiện đó, nhiều người ngạc nhiên nhận ra rằng họ suy nghĩ rõ ràng hơn vào buổi sáng so với tưởng tượng. Sự chậm chạp trước đây không phải là đặc điểm cố hữu, mà là dấu hiệu của một nhịp sinh học bị xáo trộn.

Việc hiểu đúng điều này giúp bạn tránh một cái bẫy phổ biến: cố gắng sắp xếp những công việc quan trọng nhất vào buổi tối chỉ vì bạn tin rằng đó là “giờ vàng” của mình, trong khi thực chất não bộ đã phải làm việc quá sức suốt cả ngày. Điều đó không chỉ làm giảm chất lượng công việc, mà còn kéo dài vòng lặp mệt mỏi sang ngày hôm sau.

Không cần thiết phải ép mình trở thành người dậy từ tinh mơ nếu điều đó không phù hợp. Nhưng cũng không nên vội vàng chấp nhận rằng mình chỉ có thể làm việc hiệu quả vào ban đêm. Giữa hai cực đó, có rất nhiều khoảng linh hoạt để bạn thử nghiệm và điều chỉnh.

Khi bạn ngừng gán nhãn và bắt đầu quan sát, bạn sẽ có cái nhìn thực tế hơn về năng lượng của mình. Và từ đó, bạn có thể đưa ra những lựa chọn thông minh hơn về thời điểm làm việc — không dựa trên niềm tin cố định, mà dựa trên cách cơ thể và não bộ thực sự phản hồi.

Ở phần tiếp theo, chúng ta sẽ thấy rõ hơn vì sao thời điểm diễn ra một quyết định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của nó, đôi khi theo những cách rất khó ngờ tới.